Wat is vasculaire dementie?
Vasculaire dementie is een vorm van dementie die ontstaat door schade aan de bloedvaten in de hersenen. Vasculair betekent letterlijk: de bloedvaten. Door een afsluiting van een bloedvat (een herseninfarct), een scheur in een bloedvat (een hersenbloeding) of heel veel kleine beschadigingen bij elkaar krijgen delen van de hersenen te weinig zuurstof. En hersenweefsel dat te weinig zuurstof krijgt, raakt blijvend beschadigd. Wat je daar thuis van merkt, hangt af van wáár die schade zit.
Dementie is namelijk geen ziekte maar een verzamelnaam voor aandoeningen waarbij de hersenen steeds minder goed gaan werken. De ziekte van Alzheimer, vasculaire dementie en Lewy body dementie zijn allemaal vormen van dementie, elk met een eigen oorzaak en een eigen beeld. Dat onderscheid is niet academisch: het bepaalt hoe de ziekte verloopt en welke zorg past.
Hoe vaak komt vasculaire dementie voor?
Vasculaire dementie is na de ziekte van Alzheimer de meest voorkomende vorm van dementie. Van alle mensen met dementie heeft ongeveer 20 procent vasculaire dementie. De ziekte begint meestal bij mensen tussen de 65 en 75 jaar en komt iets vaker voor bij mannen dan bij vrouwen.
Hoe leidt vaatschade tot dementie?
Soms is de oorzaak één grote beroerte, en merk je het verschil van de ene op de andere dag. Vaker gaat het sluipender: over een langere periode ontstaan er ongemerkt meerdere TIA's, kleine herseninfarcten of hersenbloedingen, en stapelt de schade zich op. Op een hersenscan is dat vaak te zien als witte vlekken. Heb je zo'n uitslag gekregen en wil je weten wat die betekent, lees dan het artikel over de oorzaken van vasculaire dementie, witte vlekken en de Fazekas-score.
De symptomen: niet het vergeten valt op, maar het stilvallen
De belangrijkste symptomen van vasculaire dementie zijn traagheid en initiatiefverlies. Mensen gaan langzamer praten, denken en bewegen, hebben moeite om de aandacht ergens bij te houden en nemen weinig initiatief. Geheugenproblemen horen er ook bij, maar die staan minder op de voorgrond dan bij de ziekte van Alzheimer. Daardoor denken families lang: hij wordt gewoon wat ouder, wat rustiger. Terwijl er intussen echt iets aan de hand is.
Het denken is bij deze ziekte niet weg, het is trager. Wie de tijd krijgt, komt er vaak nog prima uit. Ik zeg weleens: het antwoord komt wel, maar het neemt de trap in plaats van de lift. Die traagheid kost energie, en dat is ook waarom veel mensen met vasculaire dementie opvallend veel slapen. Daarover schreef ik apart: vasculaire dementie en veel slapen, met wat normaal is en wanneer je de huisarts belt.
Ook het lichaam doet mee
Anders dan bij veel andere vormen van dementie zijn er vaak ook duidelijke lichamelijke klachten: moeite met lopen en het evenwicht bewaren, problemen met slikken en spreken, moeite om de plas op te houden en een stijf gevoel, vooral in de benen. Alle signalen op een rij, met voorbeelden uit mijn praktijk, vind je in het artikel over de symptomen van vasculaire dementie.
Het verloop: trapsgewijs, met knikken en plateaus
Het verloop van vasculaire dementie is vaak grillig, met een stapsgewijze verslechtering. Mensen kunnen plotseling achteruitgaan door een beroerte, en zolang er geen nieuwe beroertes komen, daarna weer een tijd stabiel blijven. Denk aan een trap: een knik omlaag, dan een plateau, dan soms weer een knik. Dat is een wezenlijk verschil met de ziekte van Alzheimer, waar de achteruitgang meestal geleidelijker gaat, als een langzaam dalende lijn. Bij vasculaire dementie weet je bovendien nooit wanneer de volgende stap komt, en of die komt.
Daar komt bij dat mensen met vasculaire dementie goede en slechte dagen hebben. Voor families is dat verwarrend: gisteren lukte het aankleden nog zelf, vandaag niet. Als je daardoor twijfelt aan wat je ziet, of aan jezelf: dat is geen onoplettendheid, dat is precies hoe deze ziekte zich gedraagt. Hoe lang iemand met vasculaire dementie leeft, verschilt sterk per persoon. Wat je in de laatste fase kunt verwachten en wat je dan kunt regelen, beschrijf ik in het artikel over het eindstadium van vasculaire dementie.
Gedrag en stemming: een ander mens aan dezelfde tafel
Voor veel families is niet de traagheid het zwaarste deel van vasculaire dementie, maar de verandering in gedrag en stemming. Het karakter kan veranderen: iemand wordt prikkelbaar, raakt minder geïnteresseerd in anderen of verliest initiatief, en het humeur kan sterk wisselen. De partner zit dan tegenover iemand die er nog helemaal is, en toch iemand anders lijkt. Dat verdriet zie ik aan keukentafels vaker dan het verdriet om het vergeten.
Belangrijk om te weten: boosheid en somberheid zijn bij deze ziekte zelden onwil, en somberheid is bovendien vaak behandelbaar. Bespreek het dus met de huisarts in plaats van het te dragen als iets dat er nu eenmaal bij hoort. Waar de frustratie vandaan komt, en wat er thuis helpt bij boosheid, onrust en depressieve klachten, lees je in het artikel over gedrag en agressie bij vasculaire dementie.
Diagnose en behandeling
De route naar de diagnose begint bij de huisarts. Die stelt vragen over de klachten en onderzoekt soms bloed en urine, om vast te stellen of er een andere oorzaak kan zijn, zoals een depressie, verkeerd gebruik van medicijnen of een tekort aan vitaminen. Denkt de huisarts aan dementie, dan volgt een doorverwijzing naar een geheugenpoli of het ziekenhuis, en soms een CT- of MRI-scan. Wat je bij elke stap kunt verwachten, en hoe je je als familie voorbereidt, lees je in het artikel over de diagnose van vasculaire dementie. En stel je jezelf intussen de vraag die ik bijna altijd bij de kinderen zie leven: krijg ik dit later ook? Daarover schreef ik apart: is vasculaire dementie erfelijk.
Is vasculaire dementie te behandelen?
Van vasculaire dementie kun je niet genezen. Dat is een harde zin, en ik ga er niet omheen draaien: die komt bij families aan. Maar er valt wél iets te doen. Artsen behandelen de risicofactoren die nieuwe vaatschade kunnen veroorzaken: een hoge bloeddruk, een verhoogd suikergehalte of een te hoog cholesterol. En minstens zo belangrijk is alles wat geen medicijn is: structuur in de dag, beweging, en hulp bij stemming en frustratie. Wat wel en niet werkt, en waarom medicijnen tegen Alzheimer hier meestal niet helpen, lees je in het artikel over de behandeling van vasculaire dementie.
Zorg thuis regelen bij vasculaire dementie
Een diagnose is geen eindpunt: de meeste mensen met vasculaire dementie wonen gewoon thuis, en met de juiste hulp kan dat lang goed gaan. Begin bij de casemanager dementie: die wordt vergoed uit het basispakket van de zorgverzekering, al vanaf de “niet pluis”-fase, dus ook zonder diagnose. Daarnaast kan wijkverpleging helpen bij de verzorging. Wees daarbij eerlijk over de praktijk: de roosters zijn krap en de gezichten wisselen, en juist bij dementie is dat lastig. Soms is particuliere zorg naast de wijkverpleging daarom een zinvolle aanvulling: je kiest dan zelf wie er komt, en op welke momenten. Hoe je de zorg stap voor stap opbouwt, van dagbesteding tot nachtzorg, lees je in het artikel over zorg bij dementie thuis.
En dan de persoon over wie het in deze gids nog nauwelijks ging: jij. Vasculaire dementie vraagt veel van een partner en van kinderen. De trage dagen, het veranderde karakter, de onvoorspelbaarheid van de volgende knik: dat draag je mee, ook als je er niet bent. Merk je dat het je te veel wordt, lees dan wat je kunt doen als de mantelzorg te zwaar wordt, of doe de gratis check hieronder. Dan kijk ik met je mee wat er in jullie situatie past.
Veelgestelde vragen
Wat is vasculaire dementie?
Vasculaire dementie is een vorm van dementie die ontstaat door schade aan de bloedvaten in de hersenen. Door een herseninfarct, een hersenbloeding of veel kleine, vaak ongemerkte beschadigingen krijgen delen van de hersenen te weinig zuurstof, en raken ze blijvend beschadigd. Wat je daarvan merkt hangt af van waar de schade zit: vaak wordt iemand trager in denken, praten en bewegen, en neemt hij of zij minder initiatief. Na de ziekte van Alzheimer is vasculaire dementie de meest voorkomende vorm van dementie. Meestal begint de ziekte bij mensen tussen de 65 en 75 jaar.
Wat betekent vasculair?
Vasculair betekent: de bloedvaten. De term komt van het Latijnse woord voor vat (vas). Als artsen het over een vasculaire aandoening hebben, gaat het dus om een aandoening van de bloedvaten. Bij vasculaire dementie zit het probleem in de bloedvaten van de hersenen: door afsluitingen, scheurtjes of langdurige schade aan die vaten krijgen hersengebieden te weinig zuurstof en voedingsstoffen, en gaan ze steeds minder goed werken. Vasculaire dementie is daarmee letterlijk dementie door vaatschade.
Wat zijn de kenmerken van vasculaire dementie?
De opvallendste kenmerken van vasculaire dementie zijn traagheid en stilvallen, niet het vergeten. Mensen gaan langzamer denken, praten en bewegen, hebben moeite om de aandacht ergens bij te houden en nemen minder initiatief. Het humeur kan sterk wisselen. Geheugenproblemen horen er ook bij, maar die vallen vaak minder op dan bij de ziekte van Alzheimer. Daarnaast zijn er regelmatig lichamelijke kenmerken: moeite met lopen en evenwicht, problemen met slikken en spreken, moeite om de plas op te houden en een stijf gevoel, vooral in de benen. Het verloop is vaak grillig, met goede en slechte dagen.
Is vasculaire dementie te genezen?
Nee. Van vasculaire dementie kun je niet genezen: hersenweefsel dat door zuurstofgebrek beschadigd is, herstelt niet. Wat artsen wel kunnen doen, is de risicofactoren behandelen die nieuwe vaatschade veroorzaken, zoals een hoge bloeddruk, een verhoogd suikergehalte en een te hoog cholesterol. Daarnaast valt er aan de klachten zelf vaak iets te doen: hulp bij somberheid, fysiotherapie bij het lopen, en structuur en vaste gezichten in de dag. Behandeling is bij deze ziekte dus geen genezing, maar wel het beschermen van wat er is.
Wat zijn complicaties van vasculaire dementie?
De complicaties van vasculaire dementie komen vooral voort uit de lichamelijke kant van de ziekte. Moeite met lopen en evenwicht maakt de kans op vallen groter, zeker in huis. Problemen met slikken kunnen leiden tot verslikken, en moeite om de plas op te houden (incontinentie) vraagt om praktische aanpassingen en goede verzorging. Daarnaast kan de ziekte plotseling verergeren als er een nieuwe beroerte bij komt. Juist daarom is het belangrijk dat de bloeddruk, het cholesterol en de suiker goed behandeld blijven, en dat er thuis iemand meekijkt naarmate de zorgvraag groeit.
Kun je met vasculaire dementie thuis blijven wonen?
Ja, de meeste mensen met vasculaire dementie wonen gewoon thuis, en met de juiste hulp kan dat lang goed gaan. Een casemanager dementie wordt vergoed uit het basispakket van de zorgverzekering, al vanaf de fase waarin er nog geen diagnose is, en helpt bij alles wat er geregeld moet worden. Wijkverpleging kan helpen bij de verzorging, en waar vaste gezichten en extra momenten nodig zijn, kan particuliere zorg een aanvulling zijn. Hoe lang thuis wonen haalbaar blijft, hangt af van de zorgvraag, de veiligheid en van wat de familie kan dragen. Daar eerlijk naar kijken, samen, is belangrijker dan een vaste regel.
Bronnen
Voor de feiten in deze gids over vasculaire dementie heb ik me gebaseerd op deze bronnen:
- Hersenstichting, Vasculaire dementie (schade aan de bloedvaten in de hersenen als oorzaak, begin meestal tussen 65 en 75 jaar, symptomen zoals langzamer praten, denken en bewegen, weinig initiatief en wisselend humeur, lichamelijke klachten zoals moeite met lopen, slikken en incontinentie, sluipend ontstaan via ongemerkte TIA's en kleine infarcten, diagnoseroute via huisarts en geheugenpoli met uitsluiten van depressie, medicijngebruik en vitaminetekort, niet te genezen).
- Alzheimercentrum Erasmus MC, Vasculaire dementie (na de ziekte van Alzheimer de meest voorkomende vorm van dementie, iets vaker bij mannen, plotselinge achteruitgang door een beroerte gevolgd door een stabiele periode).
- Alzheimercentrum Amsterdam, Vasculaire dementie (ongeveer 20% van alle mensen met dementie heeft vasculaire dementie, grillig verloop met stapsgewijze verslechtering en goede en slechte dagen, karakterverandering met prikkelbaarheid en initiatiefverlies, behandeling van hoge bloeddruk, verhoogd suikergehalte en te hoog cholesterol).
- Zorginstituut Nederland, Casemanagement dementie (casemanagement vergoed uit het basispakket, al vanaf de “niet pluis”-fase).
