Hoe vaatschade in de hersenen ontstaat
Vasculaire dementie ontstaat doordat de bloedvaten in de hersenen beschadigd raken. Die schade kan op twee manieren ontstaan. De eerste is plotseling: een herseninfarct of hersenbloeding die acuut optreedt. Dat is wat mensen kennen als een beroerte: iemand spreekt opeens onduidelijk, of een kant van het gezicht hangt scheef. De tweede manier is sluipend, en die is juist het moeilijkst te zien aankomen. Over een periode van jaren ontstaan er veel kleine beschadigingen in de kleine bloedvaatjes van de hersenen, vaak zo klein dat ze op het moment zelf niet worden opgemerkt. Pas als de schade zich heeft opgestapeld, wordt de achteruitgang zichtbaar.
Wil je meer weten over hoe de ziekte als geheel verloopt, dan lees je dat in de complete gids over vasculaire dementie. En voor de eerste signalen thuis die op vasculaire dementie kunnen wijzen, ga je naar het artikel over de symptomen van vasculaire dementie.
Witte vlekken op de MRI: wat zie je eigenlijk?
Op een MRI-scan van de hersenen kunnen witte vlekken zichtbaar zijn in de witte stof: het netwerk van zenuwbanen dat de hersendelen met elkaar verbindt. De medische term is wittestofafwijkingen, soms ook leukoaraiose genoemd. Ze zijn het gevolg van schade aan de kleinste bloedvaatjes, die de witte stof van zuurstof en voedingsstoffen moeten voorzien. Als die vaatjes beschadigd zijn, raken kleine stukjes witte stof langzaam uit. Dat is op een MRI zichtbaar als lichte vlekjes of gebieden.
Kleine wittestofafwijkingen komen bij een groot deel van de oudere bevolking voor en zorgen lang niet altijd voor klachten. Naarmate ze uitgebreider worden, kunnen ze de informatieverwerking, het plannen en de concentratie beïnvloeden. Bij een uitgebreid patroon van wittestofafwijkingen, in combinatie met de klachten die iemand heeft, kan een neuroloog of geriater concluderen dat er sprake is van vasculaire dementie.
Dan is er nog een andere vorm van vaatschade op de MRI: lacunaire infarcten. Dat zijn kleine, duidelijk afgebakende gebieden van beschadigd hersenweefsel, elk het gevolg van een mini-beroerte die op het moment zelf niet werd opgemerkt. Ze zijn kleiner dan een klassiek herseninfarct, maar ook zij stapelen zich op. Als je verslag spreekt van 'lacunaire infarcten' naast wittestofafwijkingen, gaat het om een combinatie van beide vormen van vaatschade.
De Fazekas-score: wat zegt dat getal?
Als radiologen de ernst van wittestofafwijkingen op een MRI willen uitdrukken, gebruiken ze de Fazekas-schaal, een gestandaardiseerde maat die loopt van 0 tot 3. Het getal zelf is simpel; begrijpen wat het voor je vader of moeder betekent, is de vraag die telt.
Fazekas 0 betekent geen of nauwelijks afwijkingen. Fazekas 1 zijn kleine, puntvormige vlekjes die bij een groot deel van de oudere bevolking voorkomen, zonder dat die er last van hebben. Fazekas 2 betekent dat de vlekken zijn samengesmolten tot grotere gebieden. Fazekas 3 is het zwaarste: uitgebreide, samengevloeide afwijkingen in de witte stof. Hoe hoger de score, hoe groter de kans op klachten als traagheid, moeite met plannen en een verhoogd risico op vasculaire dementie.
Dat getal op zichzelf zegt echter niet alles. Eén iemand met Fazekas 2 merkt er nauwelijks iets van; een ander heeft bij diezelfde score duidelijk meer moeite. De klachten van de persoon zelf, de locatie van de afwijkingen en de combinatie met andere bevindingen op de scan zijn minstens zo belangrijk als het getal. Vraag bij de specialist gerust door: wat betekent deze score voor uw verwachting over het verloop?
Aderverkalking en de risicofactoren die verdere schade veroorzaken
De meeste schade aan de hersenvaten begint niet in de hersenen, maar elders in het lichaam. Aderverkalking, de geleidelijke verdikking en verharding van bloedvatwanden door vetafzettingen, treft niet alleen de grote slagaders maar ook de kleine bloedvaatjes in de hersenen. De risicofactoren die dat proces versnellen, zijn bekend en de Hersenstichting noemt ze expliciet: een langdurig hoge bloeddruk, een verhoogd cholesterol, diabetes en roken. Ook overgewicht en weinig bewegen dragen bij.
Van deze risicofactoren is een hoge bloeddruk de meest doorslaggevende. De bloedvatwanden in de hersenen zijn dun en kwetsbaar; als de druk in de vaten jarenlang te hoog is, raken ze beschadigd. Dat is ook het goede nieuws: hoge bloeddruk is te behandelen. Ik zie in de wijk regelmatig dat mensen die wél de medicijnen slikken en wél hun leefstijl aanpassen, langzamer achteruitgaan dan mensen bij wie die behandeling hapert. Dat is geen garantie, maar het maakt wel verschil.
Roken versnelt aderverkalking in alle bloedvaten, ook in de hersenvaten. Dat weten de meeste mensen, maar het is makkelijk om te onderschatten hoeveel impact stoppen met roken heeft, ook op latere leeftijd. En diabetes zorgt ervoor dat de kleine bloedvaatjes extra kwetsbaar zijn voor schade. Strakke regulering van de bloedsuikers vertraagt die schade, en daarmee ook de kans op nieuwe wittestofafwijkingen.
Wat je nu kunt doen met deze informatie
Als de scan wittestofafwijkingen of lacunaire infarcten laat zien, is de belangrijkste vraag: welke risicofactoren zijn er, en worden die behandeld? De bloeddruk, het cholesterol, de bloedsuikers, het rookgedrag. Dat is geen vinkjeslijst, maar een gesprek met de huisarts over wat er nu al loopt en wat nog beter kan.
En ja, ik begrijp dat een scanuitslag met een score van 3 beangstigend kan overkomen. Dan sta je voor een vraag die ik families regelmatig hoor stellen: is dit al dementie, of worden het nog jaren voordat we dat merken? Het eerlijke antwoord is dat de scan een momentopname is. Wat de score betekent voor het dagelijks leven van jouw naaste, hangt af van de klachten en het functioneren nu. Hoe de diagnose verder wordt gesteld, van de geheugentest tot de geheugenpoli, lees je in het artikel over de diagnoseroute.
Als je thuis merkt dat het al effect heeft op het dagelijks leven, als iemand trager is geworden, minder initiatief neemt of langzamer denkt, dan hoef je het daar niet bij te laten. Voor begeleiding hoef je niet te wachten tot er een diagnose staat. Je kunt nu al sparren over wat er thuis nodig is en welke stappen passen bij de situatie van jouw naaste.
Veelgestelde vragen
Wat zijn witte vlekken op de hersenscan?
Witte vlekken op een hersenscan zijn gebieden in de witte stof van de hersenen waar de bloedvaten beschadigd zijn geraakt. Door die schade krijgen die gebieden te weinig zuurstof, en dat is zichtbaar als lichte vlekken op een MRI. De medische term is wittestofafwijkingen, ook wel leukoaraiose genoemd. Ze zijn het gevolg van schade aan de kleine bloedvaten, die op hun beurt vaak veroorzaakt worden door langdurig hoge bloeddruk, diabetes of aderverkalking. Kleine wittestofafwijkingen komen voor bij een groot deel van de oudere bevolking en hoeven niet meteen een probleem te zijn. Naarmate ze uitgebreider worden, kan de informatieverwerking, het plannen en de concentratie hinder ondervinden.
Wat betekent Fazekas 2 of Fazekas 3?
De Fazekas-schaal is een manier waarop radiologen de ernst van wittestofafwijkingen op een MRI uitdrukken. De schaal loopt van 0 tot 3. Fazekas 0 betekent geen of nauwelijks afwijkingen. Fazekas 1 zijn kleine, puntvormige vlekjes, die bij veel oudere mensen voorkomen zonder dat ze er last van hebben. Fazekas 2 betekent dat de vlekken zijn samengesmolten tot grotere gebieden. Fazekas 3 is het zwaarste: uitgebreide, samengevloeide afwijkingen die een groot deel van de witte stof beslaan. Hoe hoger de score, hoe groter de kans op klachten als traagheid, moeite met plannen en een verhoogd risico op vasculaire dementie. Maar één getal zegt nooit alles: de klachten van de persoon zelf zijn minstens zo belangrijk.
Zijn witte vlekken hetzelfde als een herseninfarct?
Nee, het zijn twee verschillende dingen, al hangt er wel samenhang mee. Een herseninfarct is een duidelijk afgebakend gebied dat beschadigd is doordat een bloedvat volledig werd afgesloten. Dat is goed zichtbaar op een scan en gaat vaak gepaard met plotselinge uitval: verlamming, spraakproblemen, uitgevallen gezichtsveld. Wittestofafwijkingen ontstaan langzamer, door schade aan de kleinste bloedvaatjes over een langere periode. Ze zijn niet altijd voelbaar en worden soms toevallig ontdekt bij een scan. Lacunaire infarcten zijn een tussenvorm: heel kleine herseninfarcten in de diepere hersengebieden, die ook als vlekken op een scan zichtbaar zijn maar zo klein dat ze vaak ongemerkt zijn voorbijgegaan.
Wat kan ik doen aan de risicofactoren voor vasculaire dementie?
Het aanpakken van de vaatrisicofactoren is de enige bewezen manier om verdere schade zoveel mogelijk te voorkomen. Dat betekent: laat je bloeddruk regelmatig meten en behandel verhoogde bloeddruk consequent. Stel je cholesterol bij als dat te hoog is. Zorg voor goede diabetesregulering. Stop met roken: roken versnelt aderverkalking in alle bloedvaten, ook in de hersenvaten. Zorg voor voldoende beweging en een gezond gewicht. De huisarts kan inschatten welke risicofactoren bij jouw vader of moeder de meeste aandacht vragen en welke medicijnen daarbij horen. Kleine stappen helpen al: ook een bescheiden verlaging van een te hoge bloeddruk verlaagt de kans op een nieuwe beschadiging.
Kan vasculaire dementie erfelijk zijn?
De dementie zelf is zelden erfelijk. Er is wel een zeldzame erfelijke aandoening, CADASIL, waarbij vasculaire dementie al op jongere leeftijd ontstaat door schade aan de kleine hersenvaten. Maar bij de overgrote meerderheid van de mensen met vasculaire dementie speelt erfelijkheid geen directe rol. Wat wél in families kan voorkomen, zijn de risicofactoren: hoge bloeddruk, diabetes en hart- en vaatziekten hebben een erfelijke component. Als die in uw familie vaker voorkomen, is dat reden om ze bij uzelf extra goed in de gaten te houden, niet om u zorgen te maken over vasculaire dementie als zodanig.
Bronnen
Voor de feiten in dit artikel heb ik me gebaseerd op de volgende bronnen:
- Hersenstichting, Vasculaire dementie (oorzaken door schade aan de hersenvaten, risicofactoren: roken, overgewicht, hoge bloeddruk, verhoogd cholesterol, diabetes).
- Hersenletsel-uitleg.nl, Wittestofafwijkingen (WSA) (definitie van wittestofafwijkingen als kleine veranderingen in de verbindingen van de hersenen, oorzaken door zuurstoftekort in kleine bloedvaten, hoge bloeddruk en aderverkalking als risicofactoren).
- Richtlijnendatabase.nl, Structurele beeldvorming bij dementie (de Fazekas-score als gestandaardiseerde, semikwantitatieve maat voor wittestofschade op MRI; aanbevolen naast de MTA- en GCA-score bij diagnostiek van dementie).
- Alzheimercentrum Amsterdam, Vasculaire dementie (vasculaire dementie bij ongeveer 20% van alle mensen met dementie; behandeling van bloeddruk, bloedsuiker en cholesterol als onderdeel van de aanpak).
- Amsterdam UMC, Vasculaire dementie (patiënteninformatie) (oorzaken door doorbloedingsproblemen in de hersenen, risicofactoren: langdurig hoge bloeddruk, hartritmestoornissen, suikerziekte, TIA of beroerte).
