Waarom slapen mensen met vasculaire dementie zo veel?
De belangrijkste verklaring is simpel: een beschadigd brein moet harder werken voor hetzelfde resultaat. Bij vasculaire dementie zijn delen van de hersenen beschadigd doordat ze te weinig zuurstof kregen door schade aan de bloedvaten. Denken, praten en handelen gaan daardoor langzamer, en de aandacht ergens bij houden kost moeite. Alles wat vroeger vanzelf ging, vraagt nu bewuste inspanning. Hoe die vaatschade precies ontstaat, lees je in de complete gids over vasculaire dementie.
Wat dat betekent voor de energie, is goed onderzocht bij mensen met hersenletsel: vooral mentale inspanning zorgt voor versnelde vermoeidheid, en de klachten treden ook op bij activiteiten die voorheen niet vermoeiend waren, zoals lezen, tv kijken of een gesprek voeren. Mensen zijn sneller en meer moe, en hebben langer nodig om uit te rusten. Een verjaardag met zes mensen aan tafel, met gepraat door elkaar, is voor dit brein topsport. Dat je vader of moeder daarna een gat in de dag slaapt, is dus geen achteruitgang op zich. Het is de rekening van de inspanning.
Voor jou als familie is dit misschien de belangrijkste zin van dit artikel: veel slapen bij vasculaire dementie is meestal geen luiheid en meestal geen teken dat het einde nadert. Het is een brein dat zuinig moet zijn met wat het heeft.
Stilvallen en apathie: geen luiheid, geen onwil
Naast de vermoeidheid speelt er iets anders mee, en dat wordt vaak verward met veel slapen: apathie. Weinig initiatief nemen, moeite hebben om dingen vanuit jezelf te doen, is een symptoom van vasculaire dementie. Iemand die de hele middag stil in de stoel zit met de ogen dicht, slaapt lang niet altijd. Soms is de motor die zegt “kom, ik ga even iets doen” gewoon kapot.
Ik denk aan een cliënt die me bij elk zorgmoment begroette met dezelfde wedervraag. Vroeg ik hoe het ging, dan kwam er: “goed, en met jou?” Een klein ritueel, elke keer weer. In de loop van de tijd werd het antwoord alleen nog “goed”. Dezelfde stoel, dezelfde vraag, maar de tegenvraag verdween. Niet omdat de interesse weg was, maar omdat die stap, iets terugvragen, er niet meer vanzelf uit kwam. Ik vul de tegenvraag tegenwoordig weleens zelf in, met een knipoog. Vaak levert dat een glimlach op, en dat is precies de bedoeling: de meeste mensen vinden het prettig als er af en toe een beetje lucht in zit.
Voor de partner aan dezelfde tafel is dat stiller worden vaak het zwaarste deel. Het huis wordt leger terwijl er niemand weg is. En dan sta je voor de vraag waar veel families mee worstelen: laat ik hem slapen, of moet ik hem juist wakker maken en activeren? Het eerlijke antwoord: er is geen regel die voor iedereen klopt. Rust heeft een functie, maar de hele dag slapen maakt de nacht onrustig en de wereld steeds kleiner. Je moet een beetje aanvoelen wat bij déze persoon past: wat bij de één lucht geeft, valt bij de ander verkeerd. Dat geldt voor mij aan de keukentafel net zo goed als voor jou thuis.
Slecht slapen 's nachts, inhalen overdag
Er is nog een derde verklaring, en die zit in de nacht. Bij vasculaire dementie komen slaapproblemen voor: moeite met inslapen en vaak wakker worden, bijvoorbeeld door onrust en angst. Een versnipperde nacht moet ergens worden ingehaald, en dat gebeurt overdag. Zo schuift het ritme langzaam: langer dutten overdag, minder moe bij het naar bed gaan, weer een slechtere nacht. Een cirkel die zichzelf in stand houdt.
Wat daarbij kan helpen: een vast tijdstip van opstaan, overdag daglicht en een beetje beweging, en de lange dut liever vroeg in de middag dan tegen de avond. Kleine dingen, geen wondermiddelen. En vergeet de andere helft van het bed niet: wie naast iemand ligt die 's nachts vaak wakker is, slaapt zelf ook niet door. Voor de partner is dat op den duur slopend. Niet één zware nacht, maar elke nacht.
Wanneer is veel slapen zorgelijk? Dan bel je de huisarts
Bel de huisarts als de slaperigheid vrij plotseling toeneemt, binnen dagen in plaats van maanden, zeker als er verwardheid bij komt. Dan kan er een delier spelen: een plotselinge verwardheid die vooral bij ouderen voorkomt tijdens een ziekte, bijvoorbeeld een blaasontsteking of een longontsteking. Thuisarts.nl is er duidelijk over: is je naaste vrij plotseling in de war, bel dan de huisarts, die kan uitzoeken wat de oorzaak is en die behandelen. Dit is belangrijk om te weten, want een delier ziet er beangstigend uit en is toch vaak goed te verhelpen.
Houd daarnaast deze drie situaties in de gaten:
- Na een medicijnwijziging. Wordt iemand suffer kort nadat er iets in de medicatie is veranderd, meld dat dan bij de huisarts en neem de medicijnlijst mee.
- Bij somberheid. De huisarts kan onderzoeken of er een andere oorzaak voor de klachten meespeelt, zoals een depressie, verkeerd gebruik van medicijnen of een tekort aan vitaminen. Een depressie is behandelbaar, en wordt bij deze ziekte makkelijk gemist omdat de stilte op apathie lijkt.
- Bij ziek zijn. Koorts, minder drinken, een verkoudheid die niet opknapt: bij een kwetsbaar brein kan een gewone infectie flink doortellen in sufheid en verwardheid.
Slaapt iemand vrijwel de hele dag en komen er slikproblemen of hele stille weken bij, dan kan dat horen bij de laatste fase van de ziekte. Wat je dan kunt verwachten en regelen, beschrijf ik in het artikel over het eindstadium van vasculaire dementie. Dat is een zwaar artikel, dat weet ik. Maar families zeggen me achteraf vaak dat weten wat er komt, rust gaf.
En jij? De dagen worden stiller, en dat draag jij
Als je naaste steeds meer slaapt, verandert er ook iets voor jou. De gesprekken worden korter, de dagen stiller, en het huishouden, de boodschappen en de zorgen schuiven ongemerkt jouw kant op. Veel mantelzorgers vinden het moeilijk om dat hardop te zeggen, want “hij doet toch niets, hij slaapt alleen maar”. Maar naast iemand leven die stilvalt, is werk. Onzichtbaar werk.
Gebruik de slaap-uren dus niet alleen om te rennen, maar ook om zelf op adem te komen. En merk je dat de balans zoekraakt, lees dan wat je kunt doen als de mantelzorg te zwaar wordt, of doe de gratis check hieronder. Soms is er meer mogelijk dan je denkt, van dagbesteding tot een paar vaste uren hulp per week. Dan kijk ik met je mee wat er in jullie situatie past.
Veelgestelde vragen
Is veel slapen normaal bij vasculaire dementie?
Ja, veel slapen komt bij vasculaire dementie vaak voor en heeft meestal een logische verklaring. De hersenen zijn beschadigd doordat delen te weinig zuurstof kregen, en alles wat vroeger vanzelf ging, kost nu bewuste inspanning: denken, praten, een gesprek volgen. Die voortdurende extra inspanning maakt moe, en slaap is de manier van het lichaam om bij te tanken. Daarnaast slapen veel mensen met deze ziekte 's nachts slechter, waardoor ze overdag inhalen. Veel slapen is dus meestal geen teken dat het opeens veel slechter gaat. Let wel op als de slaperigheid in korte tijd duidelijk toeneemt: dan is een belletje naar de huisarts verstandig.
Waarom is iemand met vasculaire dementie zo snel moe?
Omdat een beschadigd brein harder moet werken voor hetzelfde resultaat. Bij vasculaire dementie gaan denken, praten en handelen langzamer, en kost het moeite om de aandacht ergens bij te houden. Na hersenletsel zorgt vooral mentale inspanning voor versnelde vermoeidheid: mensen zijn sneller en meer moe dan vroeger en hebben langer nodig om uit te rusten. De klachten treden ook op bij activiteiten die eerder helemaal niet vermoeiend waren, zoals tv kijken of een gesprek voeren. Een verjaardag met zes mensen aan tafel is voor dit brein topsport. Dat verklaart waarom iemand na een bezoekje soms de rest van de dag moet slapen.
Moet ik iemand met vasculaire dementie wakker maken als die overdag veel slaapt?
Daar is geen harde regel voor, en dat zeg ik bewust: je moet aanvoelen wat bij deze persoon past. Slaap na inspanning heeft een functie, dus iemand die na de koffievisite een uur wegzakt, mag dat meestal gewoon doen. Tegelijk helpt een beetje ritme: op een vast tijdstip opstaan, overdag wat beweging en daglicht, en lange dutten in de late middag liever beperken, omdat de nacht daar onrustiger van kan worden. Kijk vooral naar wat het oplevert. Wordt iemand na een dutje op knapper en helderder wakker, dan werkt het. Wordt de nacht er telkens slechter van, verschuif het dutje dan naar eerder op de dag.
Wanneer is veel slapen bij vasculaire dementie een reden om de huisarts te bellen?
Bel de huisarts als de slaperigheid vrij plotseling toeneemt, zeker in combinatie met verwardheid. Een delier, een plotselinge verwardheid, komt vooral voor bij ouderen tijdens een ziekte, bijvoorbeeld een blaasontsteking of een longontsteking, en is behandelbaar als de oorzaak wordt aangepakt. Bel ook als de sufheid begint kort na een wijziging in de medicijnen, of als er naast het slapen duidelijke somberheid zit. De huisarts kan uitzoeken of er een andere oorzaak meespeelt, zoals een depressie, verkeerd gebruik van medicijnen of een vitaminetekort. Twijfel je: bel gewoon. Een telefoontje te veel bestaat hier niet.
Hoe weet ik of het apathie of depressie is?
Dat onderscheid is lastig, ook voor professionals, en het is precies de reden om het niet zelf te hoeven uitzoeken. Apathie, weinig initiatief nemen, hoort bij vasculaire dementie: iemand komt niet meer uit zichzelf tot iets, maar lijdt daar zelf niet altijd zichtbaar onder. Bij een depressie zie je vaker echte somberheid: verdriet, negatieve uitspraken, nergens meer van kunnen genieten. De huisarts kan onderzoeken of er een depressie meespeelt, en dat is belangrijk, want een depressie is behandelbaar. Beschrijf bij de huisarts concreet wat je thuis ziet, het liefst met een paar voorbeelden van de afgelopen weken.
Bronnen
Voor de feiten in dit artikel over veel slapen bij vasculaire dementie heb ik me gebaseerd op deze bronnen:
- Hersenstichting, Vasculaire dementie (schade aan de bloedvaten in de hersenen als oorzaak, langzamer praten, denken en bewegen, moeite met aandacht, weinig initiatief nemen als symptoom, de huisarts kan onderzoeken of er een andere oorzaak is zoals depressie, verkeerd medicijngebruik of vitaminetekort).
- Heliomare, Vermoeidheid na hersenletsel (mensen met hersenletsel zijn sneller en meer moe en hebben langer nodig om uit te rusten, vooral mentale inspanning geeft versnelde vermoeidheid, klachten ook bij activiteiten die voorheen niet vermoeiend waren zoals lezen, tv kijken of een gesprek voeren).
- Hersenletsel-uitleg.nl, Vasculaire dementie (slaapproblemen zoals moeite met inslapen en vaak wakker worden door onrust en angst, stapsgewijs verloop).
- Thuisarts.nl, Delier (delier komt vooral voor bij ouderen tijdens een ziekte zoals blaasontsteking of longontsteking, bij vrij plotselinge verwardheid de huisarts bellen zodat die de oorzaak kan uitzoeken en behandelen).
