Dé dementie test bestaat niet, en dat is maar goed ook
Er is geen bloedprik, scan of vragenlijst die in z'n eentje vaststelt of iemand dementie heeft. De diagnose is altijd een optelsom: wat vertelt de patiënt, wat ziet de familie, wat laten de testjes zien, en is er misschien een andere verklaring voor de klachten? Want dat laatste wordt makkelijk vergeten: ook een depressie, een blaasontsteking, medicijnen of een vitaminetekort kunnen iemand verward en vergeetachtig maken. En dát zijn dingen die je kunt behandelen.
Juist daarom is die zorgvuldige puzzel geen vertraging maar bescherming: je wilt niet dat iemand het etiket dementie krijgt terwijl er iets anders speelt. En andersom wil je bij échte dementie weten welke vorm het is, omdat dat bepaalt wat er aan behandeling en begeleiding past. Welke vormen er zijn, lees je in soorten dementie.
Zo werkt het onderzoek bij de huisarts
De eerste stap is vrijwel altijd de huisarts. Volgens Thuisarts.nl bestaat het onderzoek meestal uit een aantal onderdelen:
- Gesprekken over de klachten: wat gaat er mis, sinds wanneer, en in welke situaties?
- Een geheugentest met vragen en opdrachten (daarover hieronder meer).
- Lichamelijk onderzoek, onder meer van bewegen, gehoor en zicht, en zo nodig bloedonderzoek om andere oorzaken uit te sluiten.
- Een apart gesprek met een naaste, want partner of kinderen zien vaak dingen die de patiënt zelf niet opvallen.
Bij twijfel, bij een leeftijd onder de 65 of bij het vermoeden van een bijzondere vorm verwijst de huisarts door naar een geheugenpoli of specialist. Twijfel je zelf nog of je überhaupt onderzoek wilt? Daarvoor bestaat een goede keuzehulp van Thuisarts.nl. Weten mag, maar het hoeft niet meteen.
De bekendste testjes: MMSE, kloktest en MoCA
De MMSE: tien minuten vragen en opdrachten
De MMSE (Mini-Mental State Examination) is de bekendste geheugentest en duurt ongeveer tien minuten. De vragen en opdrachten meten geheugen, oriëntatie in tijd en plaats, concentratie, rekenen, taal en visueel inzicht. Denk aan: welke dag is het vandaag, drie woorden onthouden en even later herhalen, terugtellen, een zin naschrijven. De score geeft een indruk van de denkfuncties, en kan bij herhaling laten zien of iemand achteruitgaat.
De kloktest: één tekening, veel informatie
Bij de kloktest vraagt de arts om een klok te tekenen: een cirkel, de cijfers erin, en de wijzers op bijvoorbeeld tien over elf. Voor gezonde hersenen een makkie, maar er komt ongemerkt veel samen: plannen, ruimtelijk inzicht, geheugen en uitvoeren tegelijk. Een klok waarbij de cijfers opeenhopen, ontbreken of de wijzers verkeerd staan, kan een signaal zijn dat die functies haperen.
De MoCA: het uitgebreidere broertje
Soms kiest de arts voor de MoCA-test (Montreal Cognitive Assessment), die vergelijkbare hersenfuncties meet en iets gevoeliger is voor subtiele problemen. Voor al deze testjes geldt hetzelfde: één uitslag is één puzzelstukje. Een matige score bewijst geen dementie, en een goede score sluit het niet uit, zeker niet bij vormen die niet met het geheugen beginnen, zoals frontotemporale dementie.
Online dementie tests: nuttig als startpunt, niet als uitslag
Online zelftests zijn er in soorten en maten, van serieuze tot twijfelachtige. De betrouwbaarste in Nederland is de online geheugentest van Alzheimer Nederland, die ongeveer vier minuten duurt en helpt om je zorgen te ordenen: is dit iets voor de huisarts of niet?
Maar ik wil er één ding naast leggen, uit ervaring. Families vertellen me soms opgelucht dat "de test online goed was", terwijl ze me twee zinnen later beschrijven hoe moeder het gas vergeet, de post ongeopend laat en 's nachts door het huis doolt. Dan zeg ik: vertrouw op wat je ziet. Jij kent je naaste al een leven lang; een online test kent haar vier minuten. Wat jij thuis waarneemt is voor de huisarts waardevollere informatie dan welke online score dan ook.
De dementieklok is geen test, maar een hulpmiddel
Wie op "kloktest" zoekt, komt vaak de dementieklok tegen, en andersom. Begrijpelijk, maar het zijn twee totaal verschillende dingen. De kloktest is onderzoek bij de huisarts. Een dementieklok (ook wel kalenderklok of datumklok) is een hulpmiddel voor thuis: een duidelijke klok die naast de tijd ook de dag, de datum en het dagdeel toont, vaak voluit geschreven: "woensdagochtend 10:30".
Waarom dat helpt: bij dementie raakt het tijdsbesef zoek. Iemand weet niet meer of het ochtend of avond is, staat om drie uur 's nachts aangekleed in de keuken, of belt de kinderen tien keer op een dag met dezelfde vraag. Een goede dementieklok geeft een deel van die grip terug, juist omdat hij méér toont dan wijzers: de meeste mensen met dementie kunnen een gewone klok op den duur niet meer goed aflezen, maar een voluit geschreven dag en dagdeel blijven langer begrijpelijk. Een dementieklok schaf je meestal zelf aan; vraag eventueel bij je gemeente of casemanager na wat er in jouw situatie mogelijk is. Meer praktische aanpassingen voor thuis vind je in aanpassingen in huis.
En als het dementie blijkt te zijn?
Dan valt er thuis waarschijnlijk even een stilte, en dat mag. Maar weet ook: een diagnose is geen einde, het is het begin van weten waar je aan toe bent. De meeste mensen wonen na de diagnose nog jaren thuis, en er staat meer hulp klaar dan veel families denken. Vraag als eerste een casemanager dementie aan; die wordt vergoed uit het basispakket, al vanaf de fase waarin er nog geen diagnose is, en helpt bij alles wat komt. Wat er verder mogelijk is, van wijkverpleging tot vaste gezichten op de zware momenten, lees je in zorg bij dementie thuis, en wat je in welke fase kunt verwachten in de fases van dementie.
Wil je liever eerst even sparren over jullie situatie? Doe de gratis check: vier vragen, één minuut, en daarna denk ik persoonlijk met je mee. Eerlijk advies, over álle routes.
Veelgestelde vragen over de dementie test
Bestaat er een test die dementie meteen aantoont?
Nee. Er is geen enkele losse test die met zekerheid zegt: dit is dementie. De diagnose is altijd een puzzel die de huisarts of een specialist legt met meerdere stukjes: gesprekken met jou en je naaste, een geheugentest met vragen en opdrachten, lichamelijk onderzoek en soms bloedonderzoek of een hersenscan. Een enkele test, ook de bekende kloktest of een online test, geeft hooguit een aanwijzing. Laat je dus nooit geruststellen of bang maken door één uitslag.
Hoe test de huisarts op dementie?
De huisarts voert volgens Thuisarts.nl meestal enkele gesprekken, doet lichamelijk onderzoek (onder meer bewegen, gehoor en zicht), neemt een geheugentest af met vragen en opdrachten, en spreekt apart met een naaste, omdat die vaak dingen ziet die de patiënt zelf niet opvallen. Bij twijfel, bij een jonge leeftijd (onder de 65) of bij het vermoeden van een bijzondere vorm van dementie verwijst de huisarts door naar een geheugenpoli of specialist in het ziekenhuis.
Wat is de kloktest?
Bij de kloktest vraagt de huisarts om een klok te tekenen: een cirkel, de cijfers 1 tot en met 12 en de wijzers op een opgegeven tijd. Het klinkt simpel, maar er komt veel bij kijken: plannen, ruimtelijk inzicht, geheugen en uitvoeren tegelijk. Lukt het tekenen niet goed, dan kan dat een aanwijzing zijn dat die hersenfuncties haperen. De kloktest is snel en zegt veel, maar het blijft één puzzelstukje: een afwijkende klok is geen diagnose, en een nette klok sluit dementie niet uit.
Wat is de MMSE-test?
De MMSE (Mini-Mental State Examination) is volgens Alzheimer Nederland een vragenlijst die in ongeveer tien minuten wordt afgenomen bij een vermoeden van geheugenproblemen of dementie. De test meet onder meer geheugen, oriëntatie in tijd en plaats, concentratie, rekenen, taal en visueel inzicht. De score geeft een indruk van hoe de denkfuncties ervoor staan. Soms kiest de arts voor de vergelijkbare MoCA-test. Ook hier geldt: de uitslag is een aanwijzing, geen einddiagnose.
Kan ik online een dementie test doen?
Ja, er bestaan online zelftests, zoals de geheugentest van Alzheimer Nederland die ongeveer vier minuten duurt. Zo'n test kan helpen om je zorgen te ordenen: is dit iets om bij de huisarts aan te kaarten of niet? Maar een online test kan geen dementie vaststellen of uitsluiten. Komt er een geruststellende uitslag uit terwijl jij thuis wél ziet dat er iets verandert, vertrouw dan op wat je ziet en ga toch naar de huisarts. Jouw observaties zijn waardevoller dan een online score.
Is een dementieklok hetzelfde als de kloktest?
Nee, dat zijn twee heel verschillende dingen die vaak verward worden. De kloktest is een onderzoek: een klok tekenen bij de huisarts als onderdeel van de puzzel richting een diagnose. Een dementieklok (ook wel kalenderklok of datumklok) is juist een hulpmiddel voor thuis: een klok die naast de tijd ook de dag, de datum en het dagdeel toont, in gewone woorden. Die helpt mensen met dementie om grip op de dag te houden, bijvoorbeeld om te zien dat het woensdagochtend is en nog geen tijd om naar bed te gaan.
Bronnen
Voor dit artikel is gebruikgemaakt van:
- Thuisarts.nl, ik ben bang dat ik dementie krijg (onderzoek door de huisarts: gesprekken, geheugentest, lichamelijk onderzoek, gesprek met naaste, doorverwijzing onder de 65)
- Thuisarts.nl, keuzehulp wel of geen onderzoek naar dementie
- Alzheimer Nederland, de MMSE-test (duurt ongeveer tien minuten, meet geheugen, oriëntatie, concentratie, rekenen, taal en visueel inzicht; MoCA als alternatief)
- Alzheimer Nederland, online geheugentest (zelftest van ongeveer vier minuten)
