Is Parkinson erfelijk of niet?
Het korte antwoord: meestal niet. Volgens de Hersenstichting kan Parkinson zelden erfelijk zijn, en dan vooral bij mensen die de ziekte op jonge leeftijd krijgen. Bij de overgrote meerderheid speelt erfelijkheid hooguit een kleine rol op de achtergrond: een aanleg die het risico iets verhoogt, maar geen ziekte die van ouder op kind overgaat.
Praktisch betekent dat: heb je een vader of moeder met Parkinson, dan is er geen reden om je ernstig zorgen te maken over je eigen toekomst. Komt de ziekte in jouw familie bij meerdere mensen op jonge leeftijd voor (voor het 50e jaar), dan is dat wél iets om met de huisarts te bespreken. Die kan zo nodig doorverwijzen voor erfelijkheidsonderzoek. Meer over de ziekte op jonge leeftijd lees je in Parkinson op jonge leeftijd.
Hoe ontstaat Parkinson? De rol van dopamine
Diep in de hersenen zit een groepje zenuwcellen dat de boodschapperstof dopamine aanmaakt. Die stof heb je nodig om bewegingen soepel aan te sturen: opstaan, lopen, schrijven, praten. Bij Parkinson sterven die cellen langzaam af. De hersenen kunnen dat verlies lang opvangen, en daarom merk je pas iets als een flink deel van de cellen al verdwenen is. Dan verschijnen de bekende klachten: traagheid, stijfheid, trillen.
Waaróm die cellen kapotgaan, is de vraag waar onderzoekers wereldwijd hun tanden in zetten. Het eerlijke antwoord: dat weten we nog niet precies. Het beeld dat uit onderzoek oprijst is een samenspel van drie dingen: veroudering (verreweg de belangrijkste factor), aanleg (meestal een kleine rol) en omgevingsfactoren. Bij dat laatste wordt vooral blootstelling aan bepaalde bestrijdingsmiddelen in verband gebracht met een hoger risico; dat is ook de reden dat neurologen zich in het publieke debat hardmaken voor strengere regels rond die middelen.
Wie loopt meer risico? Mannen, hoogopgeleiden en de rook-paradox
In 2025 brachten de Universiteit Utrecht en het Radboudumc voor het eerst gedetailleerd in kaart waar en bij wie Parkinson in Nederland voorkomt. Er komen jaarlijks ongeveer 3.700 nieuwe diagnoses bij, en de ziekte wordt vaker vastgesteld bij mannen, bij hoogopgeleiden en in het noorden van het land.
Vooral dat “hoogopgeleiden” roept vragen op. Belangrijk om te weten: een verklaring is er nog niet, en een oorzakelijk verband met opleiding is niet aangetoond. De onderzoekers noemen twee mogelijke verklaringen. Hoogopgeleiden vinden gemiddeld makkelijker de weg naar de dokter, waardoor de diagnose vaker gesteld wordt. En dan is er de opvallende rook-paradox: rokers hebben een lager risico op Parkinson dan niet-rokers, en hoogopgeleiden roken minder vaak. Laat ik daar meteen bij zeggen wat elke arts erbij zegt: roken is geen bescherming maar een gezondheidsrisico dat elk denkbaar voordeel vele malen overtreft.
En alcohol? Daar wordt ook veel over gezocht. Er is geen bewijs dat alcoholgebruik Parkinson veroorzaakt. Matig zijn met alcohol is om allerlei redenen verstandig, maar een glas wijn is niet de verklaring voor deze ziekte.
Kun je Parkinson voorkomen?
Nee. Er bestaat geen dieet, supplement of leefregel waarvan bewezen is dat het Parkinson voorkomt. Wat wél verstandig is: blijven bewegen. Beweging is goed voor de hersenen, en bij mensen die de ziekte al hebben helpt dagelijks bewegen aantoonbaar tegen stijfheid, conditievermindering en somberheid. Thuisarts.nl adviseert niet voor niets: beweeg elke dag minstens een half uur.
Maak je je zorgen omdat je bij jezelf of een ouder signalen herkent? Blijf daar niet mee rondlopen. Lees welke symptomen bij Parkinson horen en hoe de diagnose wordt gesteld. En speelt de ziekte al in jullie gezin en loop je vast in het regelen van hulp: doe de gratis check hieronder, dan kijk ik met je mee wat er in jullie situatie past.
Veelgestelde vragen
Is Parkinson erfelijk?
Meestal niet. Bij verreweg de meeste mensen ontstaat de ziekte van Parkinson door een combinatie van veroudering, aanleg en omgevingsfactoren, zonder één duidelijke oorzaak. Volgens de Hersenstichting kan Parkinson zelden wél erfelijk zijn, en dan gaat het vooral om mensen die de ziekte op jonge leeftijd krijgen. Heb je een vader of moeder met Parkinson, dan is je eigen risico dus maar beperkt verhoogd. Maak je je zorgen, bijvoorbeeld omdat de ziekte bij meerdere jonge familieleden voorkomt, bespreek het dan met de huisarts.
Hoe krijg je Parkinson?
Parkinson ontstaat doordat zenuwcellen in de hersenen die dopamine aanmaken langzaam kapotgaan. Waarom dat bij de één wel gebeurt en bij de ander niet, is nog niet opgehelderd. Onderzoekers gaan uit van een samenspel: veroudering (de belangrijkste factor), erfelijke aanleg (meestal klein) en omgevingsfactoren. Blootstelling aan bepaalde bestrijdingsmiddelen wordt in onderzoek in verband gebracht met een hoger risico. Eén ding is zeker: je krijgt Parkinson niet door iets wat je verkeerd hebt gedaan.
Waarom komt Parkinson vaker voor bij hoogopgeleiden?
Uit onderzoek van de Universiteit Utrecht en het Radboudumc naar alle nieuwe diagnoses in Nederland blijkt dat Parkinson vaker wordt vastgesteld bij mannen, bij hoogopgeleiden en in het noorden van het land. Waarom dat zo is, weten de onderzoekers nog niet zeker. Twee mogelijke verklaringen: hoogopgeleiden vinden gemiddeld makkelijker de weg naar de dokter, waardoor de diagnose vaker gesteld wordt. En rokers hebben opvallend genoeg een lager risico op Parkinson, terwijl hoogopgeleiden minder vaak roken. Een oorzakelijk verband met opleiding zelf is dus niet aangetoond.
Wat heeft dopamine met Parkinson te maken?
Dopamine is een boodschapperstof in de hersenen die nodig is om bewegingen soepel aan te sturen, en die ook een rol speelt bij motivatie en stemming. Bij Parkinson sterven de cellen die dopamine aanmaken langzaam af. Pas als een groot deel van die cellen verdwenen is, worden de klachten zichtbaar: trager bewegen, stijfheid, trillen. Daarom bestaat de belangrijkste behandeling uit medicijnen die het dopaminetekort aanvullen. Die remmen de ziekte niet, maar verminderen de klachten vaak jarenlang flink.
Kun je Parkinson voorkomen?
Nee, er is geen bewezen manier om Parkinson te voorkomen. Je kunt het risico niet wegnemen met een dieet, supplement of leefstijl. Wat wél zin heeft: veel bewegen. Onderzoek wijst erop dat regelmatig intensief bewegen gunstig is voor de hersenen, en bij mensen die al Parkinson hebben remt beweging de achteruitgang van de conditie en helpt het tegen somberheid. Gezond leven loont dus sowieso, alleen is het geen garantie. En andersom geldt ook: krijg je Parkinson, dan heb je dat niet aan jezelf te wijten.
Bronnen
Voor de feiten in dit artikel heb ik me gebaseerd op deze bronnen:
- Hersenstichting, Parkinson (dopamine-producerende hersencellen gaan kapot, zelden erfelijk en dan vooral op jonge leeftijd, niet te genezen).
- ParkinsonNet, Onderzoek laat zien waar en hoeveel parkinson in Nederland voorkomt (onderzoek Universiteit Utrecht en Radboudumc: ongeveer 3.700 nieuwe diagnoses per jaar, vaker vastgesteld bij mannen, hoogopgeleiden en in het noorden, rokers hebben een lager risico, verklaringen nog onzeker).
- Thuisarts.nl, Ziekte van Parkinson (advies om elke dag minstens een half uur te bewegen).
